Shvetashvatar Upanishad 

CHAPTER 1 : Verse 09

ज्ञाज्ञौ द्वावजावीशनीशावजा ह्येका भोक्तृभोग्यार्थयुक्ता ।

अनन्तश्चात्मा विश्वरूपो ह्यकर्ता त्रयं यदा विन्दते ब्रह्ममेतत् ॥९॥

અર્થઃ

જ્ઞાજ્ઞૌ  - સર્વજ્ઞ અને અજ્ઞાની

ઇશનીશૌ - સર્વસમર્થ અને અસર્વસમર્થ

દ્વૌ - બંને

અજૌ - અજન્મા આત્મા છે (અને)

ભોક્તૃભોગ્યાર્થયુક્તા - ભોગવનારા જીવાત્માને માટે ઉપયોગી ભોગ્યસામગ્રીથી સંપન્ન

હિ - તથા

અજા - અનાદિ પ્રકૃતિ

એકા - એક ત્રીજી શક્તિ છે. (એ ત્રણેમાં જે ઇશ્વર તત્વ છે તે બીજા બંનેથી વિલક્ષણ છે.)

હિ - કારણ કે

આત્મા - પરમાત્મા

અનંત - અનંત

વિશ્વરૂપઃ - સંપૂર્ણ રૂપોવાળા

ચ - અને

અકર્તા - કર્તૃત્વના અભિમાનથી મુક્ત છે.

યદા - જ્યારે

એતત્ ત્રયમ્ - ઇશ્વર, જીવ તથા પ્રકૃતિ એ ત્રણેને

બ્રહ્મમ્ - બ્રહ્મરૂપમાં

વિંદતે - પામી લે છે (ત્યારે બંધનમુક્ત બની જાય છે).

ભાવાર્થઃ

ઇશ્વર સર્વસમર્થ અને સર્વજ્ઞ છે. જીવાત્મા અલ્પ શક્તિવાળો અને અજ્ઞાની. એ બંને અજન્મા છે. એ ઉપરાંત, ત્રીજી શક્તિ પ્રકૃતિની છે. એ પણ અજન્મા છે. એ જીવાત્માના ભોગોપભોગની વિવિધ સામગ્રીથી સંપન્ન છે. પરમાત્મા જીવાત્મા તથા પ્રકૃતિ બંનેથી વિલક્ષણ અથવા વિશિષ્ટ છે. અનંત અને સર્વરૂપ છે. એ સમસ્ત સંસારનું સર્જન, સંરક્ષણ, વિસર્જન કરતા હોવાં છતાં પણ અહંકારરહિત હોવાથી અકર્તા છે. પ્રકૃતિમાં જીવનો પણ સમાવેશ થાય છે. એ પરમાત્માથી અભિન્ન અંતરંગ શક્તિ છે. છાયા છે. એવી રીતે વિચારવાથી એ પરમાત્મારૂપ છે અને પરમાત્મા જ સર્વોપરી છે એવું અનુભવાય છે. એકતાની એવી અંતિમ અનુભૂતિથી સાધક બંધન અથવા અવિદ્યામાંથી મુક્તિ મેળવે છે ને ધન્ય બને છે.

( શ્રી યોગેશ્વરજી કૃત 'ઉપનિષદનો અમર વારસો' માંથી )