Friday, May 29, 2020

Adhyay 3

Pada 4, Verse 46-48

४६. श्रुतेश्च ।

અર્થ
શ્રુતેઃ = શ્રુતિ પ્રમાણથી. 
ચ = પણ.

ભાવાર્થ
સૂત્રકાર એ સંબંધી પોતાનો અભિપ્રાય આપતાં ઉપસંહારમાં જણાવે છે કે આચાર્ય ઔડુલોમિનું મંતવ્ય બરાબર છે. એટલે કે કર્મનું કર્તાપણું ઋત્વિક્ નું અને ફળમાં અધિકાર યજમાનનો છે. એ હકીકત શ્રુતિ દ્વારા સિદ્ધ થાય છે. શતપથ બ્રાહ્મણમાં કહ્યું છે કે 'યજ્ઞનો ઋત્વિક્  જે કાંઈપણ કામના કરે છે એ યજમાનને માટે જ કરે છે એમાં શંકા નથી.’ છાંદોગ્ય ઉપનિષદમાં જણાવ્યું છે કે 'ઉદ્ ગાતા યજમાનને પૂછે કે તમારે માટે કયા કયા ભોગોનું આગાન કરું.’

---

४७.  सहकार्यन्तरविधिः पक्षेण तृतीयं विध्यादिवत् ।

અર્થ
તદ્દવતઃ = બ્રહ્મવિદ્યા સંબંધી સાધનસંપન્ન સાધકને માટે.
તૃતીયમ્ = બાળકપણા તથા પાંડિત્ય સાથે કહેલું ત્રીજું મૌન સાધન વિધેય છે.
સહકાર્યન્તરવિધિઃ = (કેમ કે) બીજા સહકારી સાધનના રૂપમાં એનું વિધાન છે.
વિધ્યાદિવત્ = બીજાં સ્થળે કહેલાં વિધિવાક્યોની પેઠે.
પક્ષેણ = એક પક્ષને લીધે એ પણ વિધિ છે.

ભાવાર્થ
બ્રહ્મવિદ્યાનો અધિકાર કોઈ એક જ આશ્રમમાં છે કે બધા જ આશ્રમમાં, એની ચર્ચાવિચારણા અહીં શરૂ થાય છે. સૂત્રકારે આ સૂત્રમાં બૃહદારણ્યક ઉપનિષદનો ઉલ્લેખ કર્યો છે. એ ઉપનિષદમાં જણાવ્યું છે કે કહોલે મહર્ષિ યાજ્ઞવલ્કયને પરમાત્માના સ્વરૂપ વિશે પ્રશ્ન પૂછ્યો તો એના પ્રત્યુત્તરમાં યાજ્ઞવલ્કયે સાંકેતિક રીતે કહ્યું કે 'જે શોક, મોહ, ભૂખ, તરસ, વૃદ્ધાવસ્થા તથા મૃત્યથી રહિત છે એ પરમાત્મા છે. એમને જાણીને બ્રાહ્મણ પુત્રેષણા, વિત્તેષણા તથા પ્રતિષ્ઠા પ્રાપ્તિ અને સ્વર્ગસંબંધી લોકેષણાથી વિરક્ત બનીને ભિક્ષાવૃત્તિથી જીવનનિર્વાહ કરવાવાળા માર્ગે પ્રયાણ કરે છે.’ એ પછી એમણે પ્રત્યેક એષણાનો ત્યાગ કરવાનો સંદેશ સંભળાવ્યો અને જણાવ્યું કે 'બ્રાહ્મણે એ પંડિતાઈને સારી પેઠે સમજીને બાલ્યભાવથી રહેવાની ઈચ્છા કરવી, પછી એથીયે ઉપરામ થઈને મુનિ બની જવું, અને એ પછી મૌન અને અમૌન બંનેમાંથી મુક્તિ મેળવીને બ્રાહ્મણ બનવું અથવા બ્રહ્મને પૂર્ણપણે પ્રાપ્ત થઈ જવું.’

---

४८.  कृत्स्नभावात्तु  गृहिणोपसंहारः ।

અર્થ
કૃત્સ્નભાવાત્ = ગૃહસ્થાશ્રમમાં બીજા બધા જ આશ્રમોનો ભાવ છે એટલા માટે.
તુ = જ.
ગૃહિણા = (એ પ્રકરણમાં) ગૃહસ્થ આશ્રમની સાથે.
ઉપસંહારઃ = બ્રહ્મવિદ્યાના પ્રકરણનો ઉપસંહાર કરવામાં આવ્યો છે.

ભાવાર્થ
ગૃહસ્થાશ્રમ બીજા બધા જ આશ્રમોની સાથે સંકળાયલો છે. વાનપ્રસ્થ તથા સંન્યાસ આશ્રમોનું મૂળ એ જ છે. એ ઉપરાંત બીજા ત્રણે આશ્રમો એ આશ્રમ દ્વારા પોતાનું પોષણ પ્રાપ્ત કરે છે. એવી રીતે ગૃહસ્થાશ્રમમાં બીજા બધા જ આશ્રમોનો અંતર્ભાવ છે. બ્રહ્મવિદ્યાનો અધિકાર બધા જ આશ્રમોમાં હોવા છતાં પણ છાંદોગ્ય ઉપનિષદમાં ગૃહસ્થાશ્રમના વર્ણન સાથે બ્રહ્મવિદ્યાના પ્રકરણનો ઉપસંહાર કરવામાં આવ્યો છે, એનું કારણ એ જ છે.

We use cookies on our website. Some of them are essential for the operation of the site, while others help us to improve this site and the user experience (tracking cookies). You can decide for yourself whether you want to allow cookies or not. Please note that if you reject them, you may not be able to use all the functionalities of the site.

Ok