કવિતાની કમનીયતા

કલ્પનાના કોટિકોટિ કુસુમોથી કમનીય બનેલા, કવિના કાવ્યસંગ્રહને નિરખીને, એક અક્કડ, અભિમાની એવા ભાષાવિદે ભાખ્યું : આમાં કાંઈ જ નથી. ભાષાશાસ્ત્રની દૃષ્ટિએ આ સંગ્રહ સાવ સાધારણ છે. આમાં કશી જ નોંધપાત્ર વિશેષતા નથી.
*
શાસ્ત્રનો સાર સમજી ચૂકેલા એક સાક્ષરવર્યે, પોતાનો અપેક્ષિત અભિપ્રાય આપતાં કહેવા માંડ્યું : આટલી અલ્પ અવસ્થાએ શબ્દો તેમજ ભાવો પરનો આ અધિકાર એકદમ અસાધારણ કહેવાય. અંતરની અક્ષરદેહની અભિવ્યક્તિ એકદમ અલૌકિક અથવા અનેરી કહેવાય. એને માટે મારાં અનેકાનેક આત્મિક અભિનંદન !
*
કુસુમને કેશમાં કલાત્મક રીતે ગૂંથીને કિલ્લોલ કરતી કોઈક કુમારિકાએ કવિ પરના કાવ્યાત્મક કાગળમાં કહ્યું : કવિ, કુસુમની મનહર માળા જેવી કાવ્યની કૃતિ માટે કૃતજ્ઞતાની અભિવ્યક્તિ કરું છું. મારા જેવી કેટકેટલી કામણગારી, કોડીલી, કન્યાઓના કાળજાને તેં કામણ કર્યું છે, તે કેમ કરીને કહી બતાવું ? એ સૌની હું પ્રતિનિધિ છું. તારી કાવ્યકૃતિથી મુગ્ધ થઈને મારું સર્વસમર્પણ કરવા કે તારી થવા તત્પર છું.
*
પ્રકાશકે કહ્યું : મહાશય, સંગ્રહ હતો તો સારો, પણ નવા કવિનો, એટલે મને થયું કે નહિ ચાલે, ને મેં છાપવાની ના પાડી. પણ આ તો ભારે સફળ થયો, અને અસાધારણ અસર ઉપજાવી ગયો. હવે બીજી આવૃત્તિ મને જ સોંપજો.
*
કવિના કોમળ કાળજાએ કહ્યું : મારી કથા કોઈ જ નથી કહેતું. મારાં કેટકેટલાં ક્રંદન આ કાવ્યોમાં ઠલવાયાં છે, કરુણાની કેટકેટલી કથા આની કડીએ કડીમાં કહેવાય છે, કેટકેટલા આનંદની અનુભૂતિ, ને પીડા તથા પ્રાર્થનાનું પ્રકટીકરણ ... ! મારી કથા તો કોઈ જ નથી કહેતું.
*
આત્માએ અવાજ આપ્યો : અરે અભાગી ! આજે પણ તું શાંત નથી રહેતું ને પ્રસન્ન નથી થતું ? રસની અખંડ, અલૌકિક અનુભૂતિમાં પોતાની સહજ વિસ્મૃતિ, એ તો સાચી કવિતાની કલાત્મકતા કે કમનીયતા છે. આજે પણ તું શાંત નથી રહેતું ?

- શ્રી યોગેશ્વરજી

*  *  *

कल्पना के कोटि-कोटि कुसुमों से कमनीय, कवि के काव्य-संग्रह को देखकर, एक अक्खड, अभिमानी भाषाविद् ने कहा – ‘इसमें कुछ भी नहीं । भाषा-शास्त्र की दृष्टि से यह संग्रह सर्वसाधारण है । इसमें कोई ध्यानपात्र विशेषता नहीं ।’
*
शास्त्रों के सार को समझे हुए, किसी साक्षरवर्य ने अपना अपेक्षित अभिप्राय देते हुए कहा - ‘इतनी अल्प अवस्था में शब्द तथा भावों का ऐसा अधिकार एकदम असाधारण कहलायेगा; अंतर की अक्षरदेह की अभिव्यक्ति अत्यंत असाधारण, अलौकिक अथवा अनोखी कहलायेगी । उसके लिये मेरे अनेकानेक आत्मिक अभिनंदन !’
*
कुसुम को केश में कलात्मक रूप से गूँथकर कल्लोल करती किसी कुमारिका ने कवि को काव्यात्मक पत्र में कहा, ‘कवि ! कुसुम की मनहर माला-जैसी काव्यकृति के लिये कृतज्ञता की अभिव्यक्ति करती हूँ । मेरे-जैसी कितनी कोड़भरी, कवित्वमयी कन्याओं के कलेजों को तू आकर्षित कर चुका है, यह किस प्रकार बताऊँ ? मैं उन सबकी प्रतिनिधि हूँ । तेरी काव्यकृति से मुग्ध होकर मैं सर्वसमर्पण करने और तेरी बनने के लिये तत्पर हुई हूँ ।’
*
प्रकाशक ने कहा - ‘महाशय ! संग्रह था तो अच्छा किन्तु नविन कवि का, अतः मुझे स्वीकार नहीं हुआ, और मैंने छापने से इन्कार कर दिया । परंतु यह तो अत्यंत सफल हुआ और असाधारण असर डाल गया । इसकी पुनरावृत्ति की जिम्मेदारी मुझे ही सुपर्द करना ।’
*
कवि के कोमल कलेजे ने कहा - ‘मेरी कथा कोई भी नहीं कहता । मेरे कितने क्रन्दन इन काव्यों में मूर्तिमंत हुए हैं, करुणा की कितनी कथाएँ इनकी पंक्ति-पंक्ति में कही गयी हैं, कितने आनंद की अनुभूति और पीड़ा तथा प्रार्थना का कितना प्रकटीकरण ... ! मेरी कथा तो कोई भी नहीं कहता ।’
*
आत्मा की अवाज आयी - ‘अरे अभागे ! आज भी शांत नहीं रहता और प्रसन्न नहीं होता ? रस की अखंड, अलौकिक अनुभूति में अपनी सहज विस्मृति, यही तो सच्ची कविता की कलात्मकता अथवा कमनीयता है । आज भी शांत नहीं रहता ?’

Add comment

Security code
Refresh

Today's Quote

Some of God's greatest gifts are unanswered prayers.
- G. Brooks

prabhu-handwriting

We use cookies

We use cookies on our website. Some of them are essential for the operation of the site, while others help us to improve this site and the user experience (tracking cookies). You can decide for yourself whether you want to allow cookies or not. Please note that if you reject them, you may not be able to use all the functionalities of the site.